Geographical Researches

en بررسی مردم‌شناختی نقش معماری قاجاری در توسعه گردشگری شهر شیراز Anthropological Analysis of the Role of Qajar-Era Architecture in Tourism Development in Shiraz جغرافيای شهری Urban Geography پژوهشی اصیل Original Research اهداف: هدف از این پژوهش، تبیین نقش فرهنگی و کارکردی معماری قاجاری شیراز در توسعه گردشگری فرهنگی پایدار با رویکرد مردم‌شناختی بود. این مطالعه به دنبال پرکردن شکاف دانشی ناشی از تمرکز مطالعات پیشین بر ابعاد شکلی و فنّی بود و به طور همزمان دو رویکرد معناشناختی و کارکردگرایانه را بررسی کرد. روش‌شناسی: پژوهش حاضر کیفی و از نوع مطالعه موردی تفسیری با رویکرد غالب مردم‌نگارانه بود که در سال ۱۴۰۳ در شهر شیراز انجام شد. این رویکرد به درک عمیق‌تر معناها و کارکردهای نهفته در فضاهای معماری قاجاری شیراز کمک کرد. داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ نفر از خبرگان و متخصصان (کارشناسان میراث فرهنگی، معماران سنتی و راهنمایان گردشگری) و مشاهدات میدانی در ابنیه شاخص قاجاری شیراز مانند نارنجستان قوام، باغ عفیف آباد، باغ ارم، خانه زینت‌الملک و مسجد نصیرالملک جمع‌آوری و با استفاده از تحلیل مضمون مورد بررسی قرار گرفت. یافته‌ها: تحلیل مضمون داده‌ها منجر به استخراج دو مضمون کانونی شد: الف) معماری قاجاری به مثابه متن فرهنگی (خوانش نمادین)، که شامل نمادگرایی بصری و نور و نقش تزیینات در انتقال داستان‌ها بود. ب) معماری قاجاری به مثابه نهاد کارکردی (خوانش اجتماعی)، که شامل کارکرد بازنمایی قدرت و منزلت و حفظ حریم و روابط اجتماعی بود. این ویژگی‌ها به طور موفقیت‌آمیزی حس اصالت و پیوستگی هویتی را به گردشگران فرهنگی منتقل کرد. نتیجه‌گیری: معماری قاجاری شیراز به‌عنوان یک نهاد فرهنگی و متن زنده، از طریق معناهای نمادین و سازمان‌دهی فضایی، تجربه گردشگران را شکل می‌دهد و بازتاب‌دهنده هویت ملی، ساختار اجتماعی و ارزش‌های فرهنگی دوره خود است.   Aims: The purpose of this research was to explain the cultural and functional role of Qajar architecture in Shiraz in the sustainable development of cultural tourism with an anthropological approach. The study sought to bridge the gap in previous research which primarily focused on formal and technical dimensions. Methodology: The research employed a qualitative method, specifically an interpretive case study with a dominant ethnographic approach, which was conducted in 2024 in Shiraz. Data were gathered through semi-structured interviews with 15 experts and field observations of prominent Qajar buildings in Shiraz, including Narenjestan-e Ghavam, Eram Garden, Afif Abad Garden, Zinat al-Mulk House and Nasir al-Mulk Mosque. The collected data, including interview transcripts and ethnographic notes, were analyzed using thematic analysis. Findings: The thematic analysis yielded two core themes: a) Qajar architecture as a Cultural Text (symbolic reading), evidenced by visual symbolism and light (e.g., stained glass in Nasir al-Mulk Mosque), and the role of decorations in transferring narratives. b) Qajar architecture as a Functional Institution (social reading), demonstrated by the function of representing power and status and preserving privacy and social relations. These features successfully conveyed a sense of authenticity and continuity of identity to cultural tourists. Conclusion: Qajar architecture in Shiraz functions beyond a mere physical form, operating as a “cultural institution” and a “living text” that influences tourists’ experiences from both semantic and functional perspectives. From a semantic standpoint, the symbolic interpretation of decorative elements and the interplay of light and color establish a profound connection between national identity and the visitors’ lived experiences. From a functional perspective, spatial organization and the delineation of domains reflect the social structure and cultural values of the period. معماری قاجاری, گردشگری فرهنگی, مردم‌شناسی, شیراز Qajar Architecture, Cultural Tourism, Anthropology, Shiraz 295 304 http://georesearch.ir/browse.php?a_code=A-10-1783-1&slc_lang=en&sid=1 R. Bagheri رویا باقری 100319475328460018897 0009000053194281 No Department of Social Sciences, Central Tehran Campus (CT.C.), Islamic Azad University, Tehran, Iran گروه علوم اجتماعی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران V. Rashidvash وحید رشیدوش 100319475328460018900 0000000283106411 Yes Department of Social Sciences, Central Tehran Campus (CT.C.), Islamic Azad University, Tehran, Iran گروه علوم اجتماعی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Y. Sharbatian یعقوب شربتیان 100319475328460018898 0000000208081146 No Department of Sociology, Garmsar Campus (Ga.C.), Islamic Azad University, Garmsar, Iran گروه جامعه‌شناسی، واحد گرمسار، دانشگاه آزاد اسلامی، گرمسار، ایران H.A. Karimian حبیب‌الله کریمیان 100319475328460018899 0000000306237589 No Department of Sociology, Garmsar Campus (Ga.C.), Islamic Azad University, Garmsar, Iran گروه جامعه‌شناسی، واحد گرمسار، دانشگاه آزاد اسلامی، گرمسار، ایران